फर्माइश आणि झुमरी तिलैया: रेडिओवरची गाण्याची विनंती

फर्माइश म्हणजे विनंती. रेडिओवर या शब्दाला एक ठरावीक अर्थ आला होता. तुम्ही स्टेशनला पत्र लिहून सांगायचं की अमुक गाणं लावा, बहुतेकदा दुसऱ्या कुणासाठी, आणि मग ठरलेल्या वेळी रेडिओजवळ बसून वाट बघायची, की एक अनोळखी आवाज तुमचं नाव वाचून दाखवेल.

लाखो लोकांनी अनेक दशकं हेच केलं. आणि आताच्या झारखंडमधलं एक छोटं गाव यात इतकं पुढे गेलं की त्याचं नाव देशभर एक विनोद बनून राहिलं.

विनंत्या श्रीलंकेला का जायच्या

या गोष्टीतला सगळ्यात विचित्र भाग म्हणजे कित्येक वर्षं भारतातला सर्वात लोकप्रिय रेडिओ भारतीय नव्हताच.

1952 मध्ये माहिती आणि नभोवाणी मंत्री बी. व्ही. केसकर यांनी ठरवलं की ऑल इंडिया रेडिओवर हिंदी चित्रपटगीतं लागणार नाहीत. त्यांना ती गाणी स्वस्त आणि फार पाश्चात्त्य वाटायची. सुरुवात दहा टक्क्यांच्या मर्यादेनं झाली, मग फिल्म प्रोड्युसर्स गिल्ड ऑफ इंडियाशी बोलणी फिस्कटली, आणि त्यानंतर काही वर्षं ऑल इंडिया रेडिओवर चित्रपटसंगीत पूर्णपणे बंदच झालं. आणखी एक नियम होता, जो त्या काळाचा स्वभाव नेमका सांगतो. एखादं चित्रपटगीत लागलंच, तरी चित्रपटाचं नाव सांगता यायचं नाही, कारण ती जाहिरात मानली जायची. फक्त गायकाचं नाव घेतलं जायचं.

या बंदीनं गाण्यांची लोकप्रियता तसूभरही कमी झाली नाही. फक्त श्रोते समुद्रापलीकडे गेले. युद्धानंतर अमेरिकनांनी मागे ठेवलेल्या ताकदवान शॉर्टवेव्ह ट्रान्समीटरवरून रेडिओ सिलोननं कोलंबोहून हिंदी चित्रपटगीतं भारताकडे पाठवायला सुरुवात केली. स्वतःची गाणी ऐकण्यासाठी देशानं दुसऱ्या देशाचं स्टेशन लावलं.

त्यातूनच बिनाका गीतमाला उभी राहिली. हिंदी चित्रपटगीतांची ही साप्ताहिक क्रमवारी अमीन सयानी सादर करायचे. ते 1951 मध्ये रेडिओ सिलोनमध्ये आले होते. हा कार्यक्रम 1952 ते 1988 रेडिओ सिलोनवर चालला, आणि नंतर 1989 ते 1994 ऑल इंडिया रेडिओच्या विविध भारतीवर. अनेक घरांत बुधवार हा गीतमालेचा दिवस म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

विनंत्यांची पद्धत कशी चालायची

ही क्रमवारी श्रोत्यांकडूनच तयार व्हायची. सुरुवातीच्या वर्षांत बिनाका गीतमाला गाण्यांचा क्रम श्रोत्यांच्या विनंत्यांवरून ठरवायची, आणि पुढे रेकॉर्डच्या खपावरून. म्हणजे फर्माइश पाठवणं ही केवळ इच्छा नव्हती. ते एक मत होतं, ज्यातून पुढच्या आठवड्यात अख्खा देश काय ऐकणार हे ठरायचं.

पत्रांचा ओघ प्रचंड होता. कार्यक्रमाच्या नंतरच्या वर्षांत जवळपास चारशे रेडिओ क्लब आणि हजारो एकेकटे श्रोते दररोज पत्रं पाठवत होते. शेवटी ऑल इंडिया रेडिओला विनंतीसाठी छापील पोस्टकार्डं काढावी लागली. सरकारनं लोकांच्या ओढीसाठी एक छापील नमुना तयार केला, हे विचार करण्यासारखं आहे.

विनंत्या एकाच कार्यक्रमापुरत्या नव्हत्या. विविध भारती 3 ऑक्टोबर 1957 रोजी सुरू झाली, कारण श्रोते आणि जाहिरातदार दोघेही कोलंबोकडे वळले होते. तिच्या अनेक कार्यक्रमांचा पायाच विनंत्या होत्या. जयमाला 1964 मध्ये सुरू झाली आणि आजही चालू आहे. अवघड ठिकाणी तैनात असलेल्या सैनिकांसाठी त्यात गाणी लावली जातात.

श्रोता प्रत्यक्षात काय पाठवायचा

एक पोस्टकार्ड. पोस्ट ऑफिसातली सगळ्यात स्वस्त वस्तू, हातानं लिहिलेली आणि पेटीत टाकलेली.

त्यावर लिहिलेलं असायचं कोणतं गाणं हवं, कुणासाठी हवं, पाठवणाऱ्याचं नाव, आणि त्याचं गाव. गावाचं नाव ही किरकोळ गोष्ट नव्हती, कारण नावांबरोबर तेच गाव रेडिओवर वाचलं जायचं.

पुढे टपाल आवरेनासं झाल्यावर ऑल इंडिया रेडिओच्या छापील कार्डांनी या सगळ्याला ठरावीक आकार दिला. अशी कार्डं छापली जायची एवढं आमच्या स्रोतांमध्ये नोंदलेलं आहे, पण त्यावर नेमके कोणते रकाने होते हे नाही. म्हणून तो तपशील आम्ही कल्पनेनं लिहिणार नाही. तुमच्या घरातल्या एखाद्या खणात असं कार्ड पडलं असेल, तर ते या लेखापेक्षा मोठा पुरावा आहे.

नावं रेडिओवर कशी वाचली जायची

अमीन सयानी नुसती नावांची यादी वाचत नसत. ते त्या प्रसिद्ध सलामीनं सुरुवात करायचे, जी आजही लोकांना तोंडपाठ आहे: बहनो और भाइयो, आप की खिदमत में अमीन सयानी का आदाब. मग ते प्रत्येक गाण्याभोवती गोष्ट विणायचे. गीतकार, संगीतकार, गायक, त्यांचा संघर्ष किंवा एखादा किस्सा, आणि ज्या विनंत्यांमुळे ते गाणं त्या आठवड्याच्या यादीत आलं त्या विनंत्या.

हीच मांडणी फर्माइशला इतकी परिणामकारक करायची. तुमचं नाव येईपर्यंत गाण्याभोवती एक गोष्ट तयार झालेली असायची, आणि तुमचं नाव त्या गोष्टीचाच भाग होऊन जायचं. या आठवड्यात पहिल्या क्रमांकावर कोणतं गाणं येईल यावर लोक पैजा लावायचे. सयानी पत्रं आणि त्यातल्या कहाण्याही वाचून दाखवायचे. त्यामुळे ते निवेदकापेक्षा एका फार मोठ्या आणि विखुरलेल्या श्रोतृवर्गाचे वार्ताहर वाटायचे. 2024 मध्ये वयाच्या एक्याण्णवाव्या वर्षी त्यांचं निधन झालं.

या लेखापुरतं त्यांचं सर्वात महत्त्वाचं वाक्य म्हणजे त्यांचं रोजचंच वाक्य होतं. अगली फर्माइश है झुमरी तिलैया से. पुढची विनंती झुमरी तिलैयाहून.

झुमरी तिलैया

झुमरी तिलैया हे आताच्या झारखंडमधलं अभ्रकाच्या व्यापाराचं एक गाव. लहानसं, आणि देशपातळीवर कधीच महत्त्वाचं नसलेलं. ते प्रसिद्ध झालं ते फक्त तिथल्या लोकांनी पाठवलेल्या गाण्यांच्या विनंत्यांच्या संख्येमुळे.

रेडिओवर हे नाव इतक्या वेळा आलं की ते बोलण्यात "कुठेतरी फार लांब" या अर्थानं रुळलं. एक गाव देशभर लांबीचा विनोद बनलं, कारण तिथले लोक एकमेकांसाठी फार जास्त गाणी मागत होते.

नेमकं हेच गाव का, आणि दोन उत्तरं

या प्रश्नाचं ठरलेलं उत्तर नाही, आणि ते स्पष्ट सांगणंच बरं.

पहिलं उत्तर एका माणसाचं आहे. गावातले अभ्रक व्यापारी रामेश्वर प्रसाद बरनवाल यांना सहसा या सवयीची सुरुवात करण्याचं श्रेय दिलं जातं. ते जवळपास रोज रेडिओ सिलोनला पोस्टकार्ड पाठवायचे. या मांडणीत एका झपाटलेल्या श्रोत्यानं एक प्रथा घालून दिली आणि बाकीच्यांनी ती उचलली.

दुसरं उत्तर माणसाचं नाही, त्या चक्राचं आहे. गावात श्रोत्यांचे अनौपचारिक क्लब तयार झाले, आणि एका दिवसात किंवा एका महिन्यात सर्वाधिक विनंत्या कोण पाठवतो अशी चढाओढ सुरू झाली. गावाचं नाव देशभरच्या रेडिओवर वाजू लागल्यावर कार्ड पाठवणं ही गावाच्या ओळखीची गोष्ट झाली. त्यामुळे आणखी कार्डं गेली, आणि नाव आणखी वाजलं. प्रसिद्धीच स्वतःचं इंधन झाली.

ही दोन्ही उत्तरं एकमेकांच्या विरोधात नाहीत. पहिलं सांगतं सुरुवात कशी झाली, दुसरं सांगतं हे थांबलं का नाही. बहुतेक ठिकाणी दोन्ही एकत्रच सांगितली जातात. यापैकी कोणतं कारण निर्णायक होतं हे आमचे स्रोत सिद्ध करत नाहीत, आणि रेडिओ व पोस्ट ऑफिस असलेल्या शेकडो इतर गावांत असं का घडलं नाही हेही सांगत नाहीत. अभ्रकाच्या व्यापाराकडे अनेकदा कारण म्हणून बोट दाखवलं जातं, पण पक्कं एवढंच आहे की सुरुवात करणारा म्हणून ज्याचं नाव घेतलं जातं तो अभ्रकाचा व्यापारी होता. या प्रश्नाचं एका ओळीत दिलेलं ठाम उत्तर संशयानंच घ्यावं.

कार्यक्रम श्रोतेच घडवत होते

या सगळ्यातून लक्षात ठेवण्यासारखी एक गोष्ट आहे.

भारतीय नभोवाणीचा सर्वात आवडता कार्यक्रम श्रोत्यांनी पाठवलेल्या गोष्टींमधूनच उभा राहिला होता. क्रमवारी, समर्पणं, किस्से आणि क्लबांची सगळी धडपड, हे सगळं सामान्य लोकांकडून यायचं. हा देशभर पसरलेला यूजर जनरेटेड कंटेंट होता, तो शब्द वापरात यायच्या कित्येक दशकं आधीचा.

दूरचित्रवाणीशी याची तुलना बोलकी आहे. दूरदर्शनचा गाण्यांचा कार्यक्रम चित्रहार तुमच्यासाठी निवड करायचा आणि त्याच्याशी वाद घालता यायचा नाही. आमच्या दूरदर्शनच्या साप्ताहिक वेळापत्रकाच्या लेखातल्या बहुतेक रचनेबद्दलही तेच खरं आहे. रेडिओ विचारायचा, दूरचित्रवाणी सांगायची. तरीही दोन्हीतून तयार झालेली सामायिक आठवण बरीचशी सारखीच आहे, आणि त्याबद्दल आम्ही सगळ्यांना तीच गाणी का आठवतात यात वेगळं लिहिलं आहे.

या विनंत्यांमध्ये एक कळ आहे, आणि तिला कारण आहे. फर्माइश बहुतेकदा अंतर ओलांडून पाठवली जायची. लग्नाआधी बहिणीसाठी, सैन्यात जाणाऱ्या मित्रासाठी, दुसऱ्या राज्यात काम करणाऱ्या मुलासाठी. संगीताइतकाच याचा विषय ताटातूट हा आहे, आणि तोच चिठ्ठी आई है या गाण्याचा प्रांत आहे, जे घरापासून दूर असलेल्या माणसाला घरून आलेल्या पत्राचं गाणं आहे. लोक गाणं पाठवायचे, कारण स्वतः पोहोचता येत नव्हतं.