चित्रहार: दूरदर्शनवरचा गाण्यांचा कार्यक्रम

चित्रहार हा दूरदर्शनवर लागणारा अर्ध्या तासाचा कार्यक्रम होता. त्यात हिंदी चित्रपटांतली गाणी दाखवली जायची. त्याचं पहिलं प्रक्षेपण 1982 साली झालं. तो जितकी वर्षं चालला, त्यातली बहुतेक वर्षं सामान्य भारतीय घरात चित्रपटगीत बघायचा हा एकच मार्ग होता. कारण साधं होतं. दुसरं काही लागतच नव्हतं.

हीच शेवटची गोष्ट या कार्यक्रमाचा खरा अर्थ आहे, आणि तीच आज सगळ्यात लवकर विसरली जाते.

नावाचा अर्थ

चित्रहार हे दोन शब्द जोडून तयार झालेलं नाव आहे. चित्र म्हणजे प्रतिमा. हार म्हणजे माळ. म्हणजे नावाचा अर्थ होतो चित्रांची माळ.

नाव चांगलं आहे कारण ते कार्यक्रमाचं अगदी नेमकं वर्णन करतं. ना कथा, ना मध्ये येऊन बोलणारा निवेदक. चित्रपटांतून गाणी काढून एकामागोमाग एक ओवलेली, जशी दोऱ्यात फुलं ओवतात. पूर्ण चित्रपट मिळत नसे. गाणं मिळायचं, कपडे मिळायचे, कडव्यामध्ये अचानक बदलणारी जागा मिळायची, आणि मग पुढचं गाणं.

त्यात नेमकं काय असायचं

हिंदी चित्रपटांतली गाणी, चित्रपटांतूनच कापून घेतलेली. तीस मिनिटं.

कोणती गाणी लागणार हे दूरदर्शन ठरवायचं, प्रेक्षक नाही. मतदान नाही, फोन नाही, आणि गाणं वगळून पुढे जायची सोय तर नाहीच. जे निवडलं गेलं तेच बघायचं, आणि मग पुढचे काही दिवस काहीच नाही. याच कारणाने चित्रहार रेडिओच्या जुन्या परंपरेपेक्षा वेगळा होता. तिथे लोक पत्र पाठवून गाणं मागवायचे आणि स्वतःचं नाव ऐकायचे. त्या सवयीवर आमचा वेगळा लेख आहे, फर्माइश आणि झुमरी तलैयाची गोष्ट, आणि तो याच्या जोडीने वाचावा. फर्माइशचा कार्यक्रम आणि ठरलेल्या वेळापत्रकाचा कार्यक्रम, या दोन्हींची आठवण वेगवेगळ्या पद्धतीने तयार होते.

तो कधी लागायचा

सर्वसाधारणपणे सांगितली जाणारी वेळ म्हणजे बुधवारी आणि शुक्रवारी रात्री आठ वाजता, राष्ट्रीय वाहिनीवर. दर वेळी तीस मिनिटं.

पण इथे थोडं जपून. कार्यक्रमाबद्दल लिहिलेले बहुतेक लेख हेच सांगतात, आणि खूप मोठ्या संख्येने लोकांना आपला आठवडा असाच आठवतो. तरीही हा प्रक्षेपणाचा अधिकृत नोंदवही नाही. दूरदर्शनच्या वेळा वर्षांगणिक बदलत गेल्या, प्रादेशिक केंद्रांचा आपापला हिशोब होता, आणि हा कार्यक्रम वाहिनीची अनेक रूपं बघून झाला होता. 1986 साली खरी असलेली वेळ 1996 सालीही तीच होती असं नाही.

वर्षवार दिवस आणि वेळ पक्की करणारा मूळ दस्तऐवज आम्हाला सापडलेला नाही. त्या काळातल्या वर्तमानपत्रांची दूरचित्रवाणी पानं, किंवा प्रसार भारतीची स्वतःची नोंद, हा वाद मिटवू शकतात. तोपर्यंत बुधवार आणि शुक्रवार रात्री आठ ही उपलब्ध असलेली सगळ्यात विश्वासार्ह वेळ माना, अंतिम उत्तर नको.

कार्यक्रम कधी थांबला हे तर आणखी अस्पष्ट आहे. 1982 सालच्या सुरुवातीची नोंद आमच्याकडे स्पष्ट आहे, संपण्याची तारीख नाही. तो कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात नव्वदच्या दशकानंतरही चालू राहिला, त्यामुळे जो तुम्हाला नेमकी तारीख सांगतो आहे तो बहुधा अंदाज बांधतो आहे.

अर्ध्या तासाच्या गाण्यांना इतकं महत्त्व का होतं

कारण वाहिनी एकच होती.

हीच ती गोष्ट आहे जिच्यावर सगळं उभं आहे, आणि आजच्या तरुणाला तीच सगळ्यात कमी पटते. चित्रहारच्या बहुतेक वर्षांत दुसरा पर्यायच नव्हता. संगीत वाहिनी नाही, मागणीनुसार चालणारा व्हिडिओ नाही, हातात फोन नाही. तिकीट न काढता गाणं बघायचं असेल तर कार्यक्रमाची वाट बघा, आणि ठरलेल्या वेळेला खोलीत हजर राहा.

तीस मिनिटं फार नसतात. तेव्हाही नव्हती. याच कमतरतेमुळे तो पार्श्वभूमीचा आवाज न राहता एक प्रसंग बनायचा. अभ्यास बाजूला पडायचा. जेवण पुढे ढकललं जायचं. ज्यांचं बालपण याच्यासोबत गेलं ते सांगतात की अख्खी संध्याकाळ याच्याभोवती लावली जायची. ज्याने कधी गाण्यासाठी वाट बघितली नाही त्याला हे समजावणं अवघड आहे.

अख्ख्या आठवड्याची रचना, म्हणजे रविवार सकाळचा आणि संध्याकाळचा भाग, आमच्या दूरदर्शनच्या साप्ताहिक वेळापत्रकाच्या पुनर्रचनेत दिली आहे. त्या रचनेत चित्रहारचा सगळ्यात जवळचा नातेवाईक म्हणजे रविवार सकाळचा संगीत कार्यक्रम रंगोली. तो वेगळ्या वेळी तेच काम करायचा आणि तितक्याच ठामपणे लक्षात आहे.

जी गाणी कोणी निवडली नाहीत, तीच सगळ्यांना पाठ आहेत

एका वयाच्या भारतीयांना सारखीच गाणी आठवतात, आणि तो योगायोग नाही.

ती गाणी त्यांच्यापैकी कोणीच निवडलेली नव्हती. दूरदर्शनने एकदाच निवडली, सगळ्यांसाठी, एकाच वेळी. आवड माणसांना वेगळं करते. एकाच गावातल्या, एकाच वयाच्या दोघांना त्यांची आवडती गाणी विचारा आणि बऱ्याचदा दोन याद्या मिळतात ज्यांत काहीच समान नसतं. पण चित्रहारमध्ये काय लागायचं असं विचारा आणि याद्या एकमेकांत मिसळायला लागतात. तो भाग त्यांनी निवडलेला नव्हता, तो त्यांना दिला गेला होता.

हा मुद्दा आम्ही सविस्तर सगळ्यांना एकसारखीच गाणी का आठवतात इथे मांडला आहे. थोडक्यात सांगायचं तर न निवडता ऐकलेली गोष्ट सामायिक स्मृती तयार करते, निवडलेली गोष्ट करत नाही.

वारावर लोकांचं एकमत नाही, आणि मतभेद पूर्ण खात्रीने होतात

दूरदर्शनच्या वेळापत्रकावर लिहिणारा कोणीही या भिंतीवर लवकर आदळतो.

जुलै 2026 मध्ये r/IndiaNostalgia या सुमारे 62,000 सदस्य असलेल्या सबरेडिटवर कोणीतरी नव्वदच्या दशकातल्या रविवारच्या कार्यक्रमांची पोस्ट टाकली आणि लोकांना आवडती नावं विचारली. दिसणाऱ्या अडतीस प्रतिसादांपैकी सातांनी वार किंवा वेळ चुकीची असल्याचं सांगितलं. एका मालिकेला कोणी सोमवार म्हटलं, कोणी शुक्रवार, तर कोणी रात्री नऊ. आणखी एक कार्यक्रम कोणीतरी रविवारवरून शनिवारला हलवला. एकाने तर मूळ प्रश्नच फेटाळून लावला. त्याचं म्हणणं होतं की चित्रात एकत्र दाखवलेले कार्यक्रम कधी एकत्र लागतच नव्हते, कारण एक ऐंशीच्या दशकाच्या शेवटचा आहे आणि दुसरा तो संपल्यावर सुरू झाला.

हे वाद खास चित्रहारबद्दल नव्हते, रविवारच्या यादीबद्दल होते. पण अडचणीचा आकार तोच आहे. वेळापत्रक सगळ्यांना एकच मिळालं होतं, त्यामुळे प्रत्येक जण स्वतःला त्याचा जाणकार मानतो, आणि इथे मतभेदाला आवडीचं कारण देऊन टाळता येत नाही. तुमचा बुधवार आणि माझा बुधवार वेगळा असेल तर आपल्यापैकी एक चुकतो आहे. आणि बरोबर असणं हा तुम्ही खरोखर तिथे होतात याचा पुरावा वाटतो.

त्याच चर्चेतून आणखी एक गोष्ट पुढे आली आणि ती इथे नोंदवायला हवी. दोघांनी स्वतंत्रपणे आठवलं की कार्यक्रमाच्या मध्येच वीज जायची. एकाने लिहिलं की तो शाळेतून पळत घरी यायचा, टीव्ही चालू करायचा, आणि लाईट जायची. दुसऱ्याने सांगितलं की त्याने अनेक मालिका फक्त आधीच्या भागाच्या उजळणीतच बघितल्या, कारण दर आठवड्याला वीज जायची. ठरलेल्या वेळेला सगळे हजर व्हायचे, वीज व्हायची नाही. बऱ्याच घरांसाठी हीच जास्त तीव्र आठवण आहे, आणि त्या काळाचं जे वर्णन फक्त सुरळीत चालणारं वेळापत्रक दाखवतं ते अर्धीच गोष्ट सांगतं.

आता त्या रेकॉर्डिंग कुठे आहेत

रेकॉर्डिंगचे हक्क प्रसार भारतीकडे आहेत. डीडी रेट्रो, याच सामग्रीसाठी असलेली वाहिनी, 31 मार्च 2023 रोजी बंद झाली. म्हणजे कार्यक्रम खोलवर लक्षात आहे आणि त्याला सध्या हक्काची जागा नाही. इतक्या सामायिक गोष्टीसाठी ही विचित्र अवस्था आहे.

आमच्या स्वतःच्या वेळापत्रकाबद्दल

या साइटवर जिथे दूरदर्शनसारखं वेळापत्रक दिसतं आणि घड्याळानुसार बदलतं, ते वेळापत्रक विचारपूर्वक केलेली पुनर्रचना आहे. ती प्रसिद्ध झालेल्या नोंदींवरून आणि लोकांच्या सातत्याने येणाऱ्या आठवणींवरून बांधली आहे, आणि ती दहाहून अधिक वर्षांच्या बदलत्या वेळा एका वाचनीय चौकटीत बसवते.

हा प्रक्षेपणाचा नोंदवही नाही आणि तो तसा असल्याचा आव आम्ही आणणार नाही. त्या काळातल्या खऱ्या याद्या तुमच्याकडे असतील आणि त्यांनी हे दुरुस्त होत असेल, तर त्या इथे लिहिलेल्या कोणत्याही गोष्टीपेक्षा जास्त मोलाच्या आहेत.